Pêşgotin

Tevlî hemû çavsoriyên dîrokî, yên li gelê Kurd û li zimanê kudrî bûne, ko hêjî dibistan, pirtûk, kovar û rojnameyên kurdî qedexe ne, tevlî wê jî lê hê zimanê kurdî xwediyê semyanekî zengîn maye. Ev semyan ji dehên hezarên gotinên bav û kalên Kurdan e. Kurd van gotinanan jî li gor rêzimaneke durist bikartênin. Rêziman ji xwe destûra rasaxaftin, rastnivîsandin û rastxwendinê ye. Di warê rêzimên de têgehiştinên kûrtir çêdibin û gavên rast ji bo parastin û pêşxistina zimanê kurdî tên avêtin. Yek ji wan gavan jî pêkanîna kursên hînkirina zimanê kurdî ye, yên ev çend sal in li herêma me li Binxetê berdewamdikin. Ev pirûka di nav destê we de jî di gelek ji wan kursan de tê hînkirin û bûye bingeh di destê mamostayên zimanê kurdî de.

Armanc ji vê pirtûkê ev e:

- hînkirina rêzimana zimanê kurdî

- danîna bingehekê ji bo yekîtiya termînên rêzimanî

- nîşankirina rê li ber, yên dixwazin zanebûnên xwe di warê rêzimana zimanê kurdî de kûrtir û ferehtir bikin.

Ev pirtûk li van kehniyên rêzimanî yên li jêr vegeraye û gelek zanîn ji wan biriye, bi taybetî ji ya pêşî:

1. Gramatîka zimanê kurdî ser zaravê kurmancî bo komên V- VI; Qenatê Kurdo

2. Rêzimana zimanê kurdî; Kamîran Bedirxan

3. Rêzimana zimanê kurdî; Reşîdê Kurd

Eger kêmasiyên vê pirtûkê hebin, bêgoman wê hebin jî, ez hêvîdikim, ko zaneyên zimanê kurdî wê wan rastbikin û babetên tê de nehatine, yan bi kurtî hatine şirovekirin, wê bidin ber lêkolînên ferehtir û kûrtir, da dawî rêzimaneke bi rastî ji her alî ve durist û bikêrhatî were danîn û bibe bingeh ji bona hînbûna rêzimanê zimanê me yê şêrîn û nemir.

Zagrosê Haco

Rimêlan 12.7.1985

ALFABÊTA KURDÎ

Rêziman:

Rêziman destûra rasaxaftin, rastnivîsandin û rastxwendinê ye.

Danas:

- Zimanê mirovî ji zimanê axaftin û zimanê nivîsandinê çêdibe.

- Zimanê axaftinê bi dengan çêdibe.

- Zimanê nivîsandinê bi tîpan çêdibe.

- Her tîp dengekî nîşandike, her çend deng (tîp) bêjeykê (peyv, gotin, şor) çêdikin û her çend bêje, yên bi bîrsayî bi hev re girêdayî hevokekê çêdikin.

Tîpên Alfabêta kurdî

Alfabêta kurdî ji sih û yek tîpan biheketiye.

1-Tîpên çapê

A.Tîpên çapê yên girs (girek)

Tîpên çapê yên girs ev in:

B.Tîpên çapê yên hûr (hûrek)

Tîpên çapê yên hûr ev in:

2 - Tîpên destnivîsandinê

A. Tîpên destnivîsandinê yên girs

Tîpên destnivîsandinê yên girs ev in:

B. Tîpên destnivîsandinê yên hûr

Tîpên destnivîsandinê yên hûr ev in:

Bilêvkirina tîpên kurdî û navên ji bona wan:

Tîpên cêwî

Tîpên cêwî bi du awayî tên bilêvkirin, carekê nerm û carekê hişk. Tîpên cêwî jî ev in:

Ç K L P R

Hînker

Tîp Awayê nerm Awayê hişk

Tîpên pevdeng

Di zimanê kurdî de yek tîpa pevdeng heye, ev jî ev e: xw

Wek:

xweş, xwê, xwîn

Cihderka tîpan

Tîpên ji lêvan dertên

 b, f, p, v, w

Tîpên ji serê zimên dertên

 d, l, r, s, t, z

Tîpên ji şkefta dêv dertên

 C, ç, g, j, k, ş

Tîpên ji qirikê dertên

 q, x

Tîpên ji zengelorê dertên

 a, e, ê h, i, î, o, , u, û

Tîpên ji bêhvilê dertên

 m, n

Vegere despêkê  

BÊJE

Bêje gotineke xwedî wate ye ji kîtikê, yan çend kîteyan biheketiye.

Kîte

Kîte ji aliyê dengkirinê ve piçûktirîn parçê bêjeyê ye.

Bêjeyên yekkîte, wek:

av, nav, bav, dar, û, ev, ûhd (û hin din).

Bêjeyên dukîte, wek:

ra-bûn, ba-ran, a-va, ba-jar ûhd.

Bêjeyên sêkîte, wek:

ve-xwa-rin, ni-vî-sîn, lev-ke-tin ûhd.

Bêjeyên çarkîte, wek:

ve-mi-ran-din, ni-vî-san-din, ba-jar-va-nî ûhd.

Bêjeyên hevdeng

Du bêjeyên bilêvkirin û nivîsandina wan wek hev bin, lê wateya wan jev cê bin ji wan re bêjeyên hevdeng tê gotin,wek:

pol (polê mirov) pol (polên bi nameyan ve têne kirin)

şîn (rengê şîn) şîn (şîna li ser miriyan)

nav (wek: navê mirov) nav (wek: li nav bajêr)

Bêjeyên hevwate

Bêjeyên wateya wan yek be, lê bilêvkirin û nivîsandina wan jev cê be ji wan re bêjeyên hevwate tê gotin,wek:

welat = niştîman

şerm = fihêt

zû = bi lez

Bêjeyên dijraber

Bêjeyên wateyên wan dijî hev bin ji wan bêjeyên dijraber tê gotin, wek:

aşîtî<>şer

sar<>germ

dûr<>nêzîk

NÎŞANDEK

Nîşandek alîkariya têgihiştina zimanê nivîsandinê dikin.

, bêhnok

. xal,rawest

; xalbêhnok

: cotxal

? pirsnîşan

! seyrnîşan

() dukevan

( kevanê vekirî

) kevanê girtî

- pîne

“duneynûk

Vegere despêkê  

Parçeyên axaftinê

Parçeyên axaftinê koma hemû bêjeyên di axaftin û nivîsandinê de ye. Di zimanê kurdî de heşt komên axaftinê yên sereke hene. Ew kom jî du texlîtin. Texlîtek tê guhertin jê re tê gotin guhêrbar û yê din nayê guhertin jê re tê gotin neguhêrbar.

Parçeyên axaftinê, yên guhêrbar ev in:

nav, rengdêr cînav, jimar û lêker.

Parçeyên axaftinê, yên neguhêrbar ev in:

hoker, daçek û gehandek.

PARÇEYÊN AXAFTINÊ YÊN GUHÊRBAR

Parçeyên axaftinê yên guhêrbar ev in:

1. Nav

Nav parçekî axaftineyî guhêrbar e. Nav du kom in û bi vî awayî tên cêkirin:

a) Navên şênber

b) Navên razber

a) Navên şênber

Navên şênber ew nav in, yên mirov dikare bi pênc sehkerên xwe nasbike. Navên şênber bi vî awayî tên cêkirin:

1. Navê tiştên canbar

2. Navê tiştên necanbar

1. Navê tiştên canbar

Navê tiştên canbar mê ne, nêr in yan dudayendî ne.

a) Navên zayên mê, yên yekjimar

1- Navên jinan

wek:

Narîn, Şêrîn, Gulperî ûhd.

2- Navê mirovan

wek:

jin, bûk, keç, met ûhd.

3- Navê lawiran

wek:

bizin, mih, çêlek ûhd.

*- Ev navên mê di forma hevbendî de çaxê tên tewandin (çivandin) paşdanka hevbendî “a”distênin.

Hînker

1- Narîna piçûk, Şêrîna Temo, Gulperiya Reşo.

2- Jina hêja, bûka Simko, keça kurd.

3- Bizina we, miha avis, çêleka stewr.

b) Navên zayend nêr, yên yekjimar

Navên zayend nêr, yên yekjimar di forma hevbendî de çaxê tên çivandin paşdanka hevbendî “ê”distênin, û bi vî awayî tên cêkirin:

1- Navê mêran

wek:

Azad, Tîtal, Evdal ûhd. di forma hevbendî de “çivandî”dibin:

Azadê jîr, Tîtalê Şêro, Evdalê Zeynê.

2- Navê mirovan

wek:

Mêr, xort, ûhd. çivandî dibin:

mêrê çê, xortê şoreşvan, bavê Mişo.

3- Navê lawiran

wek:

beran, hesp, nêrî ûhd. di forma hevbendî de “çivandî”dibin:

beranê me, hespê beze, nêriyê reş.

2- Navê tiştên necanbar

Navê tiştên necanbar jî zayendên mê û nêr distênin.

a) Navên necanbarî mê, yên yekjimar wek navên canbarî mê di forma hevbendî de “çivandî”paşdanka hevbendî “a”distênin, wek:

av, baran, berf, beroş ûhd dibin:

ava sar, barana hûr, berfa çiyê, beroşa te.

b) Navên necanbarî nêr, yên yekjimar wek navên canbarî nêr di forma hevbendî de “çivandî”paşdanka hevbendî “ê”distênin wek:

kon, nan, agir ûhd dibin:

konê reş, nanê sêlê, agirê êzingan.

c) navên duzayend

Ev nav carnan wek navên mê û carnan wek navên nêr, ligor xwediyê nav tên bikaranîn.

*- c) Navên duzayend

Ev nav carnan wek navên mê û carnan jî navên mêr, li gor xwediyê nav tên bikaranîn.

Hînker:

heval, jar, dijmin, neyar, dost, karker, karmend, mamoste

ûyd.

Çaxê navên duzayend mê bin paştanka hevbendî “a”distênin, wek:

hevala te, yara Soro, dijmina gel.

Çaxê navên duzayend nêr bin paşdanka hevbendî “ê”distênin wek:

heval ê hêja, yar ê Xecê, harmend ê nû.

Navên bernas

Navê bernas navê jin, mêr, cih û welatan e. Her û her bi tîpa girs destpêdike, wek:

Narîn, Zêrîn, Agrî, Kurdistan

ûyd.

Navê bernasî mirovan ji sê navan biheketiye: Navê pêşî, navê bav û navê malbatê, wek:

Azadê Şivanê Temo, Zîna Xiçîkê Lewend.

Navên gelemper

Wek:

mirov, çiya, çem

ûyd.

KM

1. Sê hînkeran li ser navên zayend mê binivîsin!

2. Sê hînkeran li ser navên zayend mêr binivîsin!

3. Sê hînkeran li ser navên duzayend binivîsin!

4. Sê hînkeran li ser navên necanbar binivîsin!

b) Navên razber

Navên rezber mirov ne bi her pênc sehkerên xwe nasdike, lêbelê wan bi hişê xwe di sewdanê xwe de nas dike. Ew bi vî awayî tên cêkirin:

1. Navên ramanî, 2. Navên abstraktîv, 3. Navên kirinê.

1. Navên ramanî

Zayendê hin ji navên ramanî mê ye, wek:

hêvî, tirs, hêz, sehw, raman ûhd.

Di forma hevbendî de paşdanka hevbendî “a”distênin wek:

hêviya welêt, tirsa simxuran, hêza çîna karker, sehwa reşkê şevê, ramana azadiyê.

Zayendiyê, yên din nêr e, wek:

hiş, derd, sewdan ûhd.

Di forma hevbendî de paşdanka hevbendî “ê”distênin, wek:

hişê hijmaryaran, derdê giran, sewdanê mirov

2. Navên abstraktîv

Dawiya van navan bi “atî”, “tî”, “ayî”û yan “î”tewa dibe, zayendê wan mê ye û paşdanka hevbendin “a”distênin, wek:

hevaltî, rastî, arzanî, bilindayî, mezinayî ûhd.

Di forma hevbendî de dibin:

hevaltiya gelan, biratiya xortan, arzaniya şînî ûhd.

3. Navên kirinê

Hemû makder wek navên kirinê tên bikaranîn. Zayendê wan mê ye û di forma hevbendî de paşdanka hevbendî “a”distênin, wek:

birin, hatin, çûn frotin ûhd.

Di forma hevbendî de dibin:

birina ardî, hatina baranê, çûna çolê.

Navên pirjimar

Hemû nav, yên mê, mêr û duzayend çaxê pirjimar bin di forma hevbendî de paşdanka hevbendî “ên”distênin, wek:

heval, keç, hesp, çêlek, hêz, hevalî, hatin, ûhd.

Di forma hevbendî de dibin:

hevalên têja, keçên jêhatî, hespên beze, çêlekên stewr, hêzên nû, hevaltiyên kûr, hatinên rêwiyan.

Navên nependî

Navên nependî, yên yekjimar

1. Navên nependî, yên yekjimar bi alîkariya paşdanka nependiyê “ek”çêdibin, wek:

xort, heç, mal, sêr ûhd.

Çaxê ev nav nependî bin, dibin:

xostek, heçek, malek, şêrek ûhd.

2. Di forma hevbendî de navên zayend mê di dawî de “e”şûna “a”distênin û navên nêr “ûna “ê”distênin, wek:

keça kurd, xortê kurd ûhd.

Ev nav dibin:

keçeke kurd, xortekî kurd.

Nasên:

Navên di dawiya wan de tîpeke dengdar be paşdanka nependiyê “ek”dikare kurt û bibe “k”, wek:

pale, wate, bêje, parçe ûhd

dibin:

palek, watek, bêjek, parçek.

Nivîsandina van navan wek:

paleyek, wateyek, bêjeyek, parçeyek

Ev durist e, lê hinekî dirêje.

Navê paşî, yê forma hevbendî

1. Navê nasî paşî, yê mê di forma hevbendî de paşdanka “ê”distêne, wek:

mala jinê, deriyê malê, kirasê Şêrînê

Eger navê paşî nependî be, hingî paşdanka “ekê”distêne wek:

mala jinekê, deriyê malekê, kirasê Şêrînekê

2. Navê nasî paşî, yê nêr di forma hevbendî de nayê guhertin, wek:

stûna kon, bavê xort, mala Azad.

Lê eger nav nependî be, hingî paşdanka “ekî”distêne, wek:

stûna konekî, bavê xortekî, mala Azadekî

Nasîn :

Hin navên nêr hene di forma hevbendî de bi awakî taybetî tên gurtin wek:

dîwar, bajar, ga, xanî ûhd.

Çaxê navê paşî nêr be hingî dibin:

çavê gê, rengê diwêr, dergekê bajêr, deriyê xênî

Lê eger ev navên taybetî nependî bin hingî di forma rast de tên bikaranîn wek:

rengê dîwarekî, dergekê bajarekî, çavê gayekî, deriyê xanîkî.

Navên paşî, yê pirjimar di forma hevbendî de

Navên paşî, yê pirjimar di forma hevbendî de mê, yan nêr bin ew paşdanka “an”distênin, wek:

mala jinan, deriyê malan, stûna konan, bavê xortan ûhd.

Eger navên paşî nependî bin, hingî paşdanka “nan”distênin, wek:

mala jinnan, deriyê malnan, stûna konnan, bavê xortnan ûhd.

Navê kombêj

Navên kombêj ew nav in, yên forma wan yekjimar e, lê wateya wan pirjimar e ji ber ko du endam yan bêhtir di koma xwediyê nav de hene, wek:

kerî, ref, lek, selef, garan ûhd.

KM.

1- Sê hînkeran li ser hemû texlîtên navên razber binvîsin!

2- Sê hînkeran li ser navên nependî yekjimar û pirjimar binivîsin!

3- Sê hînkeran li ser navên paşî di forma hevbendî de binivîsin!

Vegere despêkê  

Guhastina nava

Di zimanê kurdî de şeş formên guhastina navan hene, ew jî ev in:

Forma rast, forma bangê, forma tewandî (çivandî), forma bihevre, forma tevayî û forma cîwarî

1. Forma rast

Di forma rast de nav nayê guhertin, wek xwe dimêne. Nav di forma rast de di bersiva pirsan de tê, pirsên wek:

Kî çi dike? Çi çi dike? Çi yan kî di çi rewşê de ye?

Hînker

Kî dibîne? Xort dibîne. Keç dibîne.

Çi ket? Xort ket. Keç ket. Kevir ket.

Kî razaye? Azad razaye. Şêrîn razaye.

Çi şkestiye? Dar şkestiye.

2. Forma bangê

Bi bakirinê mirov dihêle, ko haya, yê tê bakirin ji tiştekî hebe bi nîşandekên bangê, bi bikaranîna nav di forma bangê de û bi alîkariya paşdankên bangê. Paşdankên bangê “ê”ko ya navên mê ye, yên yekjimar, “o”bo navên nêr e, yên yekjimar û “no”bo navên mê û nêr, yên pirjimar e. Nîşandekên bangê ev in:

lê, lêlê, lo, lolo, hey, heylê, heylo, gelî, wa ûhd.

Hînker:

Keçê!Sarê!Şêrînê!xorto!Azado!hevalê!keçno!xortno!yadê!yabo!

Serinc: Li pey navan di forma bangê de û di dawiya hevokên bangê de dive seyrnîşan “!”were danîn.

3. Forma tewandî (çivandî)

Di forma tewandî de nav di bersiva van pirsan de tê:

Kê kir (kirde mê)? (Tu) çi dikî (têrker mê)? (Ya) kê (ji navê mê re)? Li kûderê? Ji kûderê?

Hînker

Kê dît? Beharê dît.

Tu çi dikî? Ez pirtûkê dibim.

Sola kê ye? Sola min e.

Li kûderê? Li Wanê.

Ji kûderê? Ji Hewlêrê

4. Forma bihevre

Di vê formê de nav di bersiva van pirsan de tê:

Bi kê re? Bi çi re? Ji kê re? Ji çi re? Di kûderê de?

û paşdanka bihevreyî “re”distêne, wek:

bi rêwî re, bi çem re, ji heval re, ji malê re, di sêrtê re,

di colê re ûhd.

5. Forma tevayî

Di forma tevayî de nav di bersiva van pirsan de tê:

Di kê ve? Di çi ve? Bi kê ve? Bi çi ve? Di kûderê ve?

û paşdanka tevayî “ve”distêne, wek:

Derzî di destê kê ve çû? Di destê Gulêve çû.

Mar bi kê ve da? Bi Reşo ve da.

Win di kûderê ve çûn? Di Dêrikê ve.

6. Forma cîwarî

Di forma cîwarî de nav di bersiva van pirsan de tê:

Di kê de? Di çi de?

û paşdanka cîwarî “de”distêne, wek:

Pêşmerge di mala kê de dimêne? Di mala Azad de.

Av di çi de ye? Di golê de.

Guhestina navan li gor zayend

a. Guhestina navên me

Guhestina navên mê ligor nijandina jêrîn dibe:

b. Guhestina navên nêr

Guhestina navên nêr ligor nijandina jêrîn dibe:

Nasîn 1:

Navên yekjimar û pirjimar di forma rast de jev nayên cêkirin, lê di hevokê de bi alikariya lêker hijmara nav berçav dibe, wek:

Dotmam

Dotmam hat.

Dotmam hatin.

Nasîn 2:

Navên taybetî, wek dîwar, bajar, ga û xanî, ko nêr in, bi tenê dema yekjimar û nas bin taybetmendiya wan di formên tewandî, bihevre, tevayî û cîwarî de tê xuyakirin. Li tabloya jor binere!

Vekît

Gola gundê me

Kamûran Bedirxan

Di nêzîkî gundê me de golek heye. Ev gol gelekî mezin e. Di golê de masiyên mezin peyde dibin. Masîvanên gund ji vê golê masiyan baş digrin û difroşin.

Carna em di vê golê de avcaniyê dikin. Di nav me de melevanên jêhatî hene. Herwekî gol mezin e, gava bayê xurt tê, pêlên bilind lê dirabin.

Di buharê de mirovên gund li ber lêva avê ji xwe re digerin û zarok dileyzin.

Zivistanê ava golê diqerise û qeşayê digire. Zarok li ser qeşayê xwe xîz dikin.

KM

Navên”şev”û”çem”di hemû formên guhestina navan de bikarbênin!

Vegere despêkê  

2. Rengdêr

Rengdêr parçekî axaftineyî guhênbar e. Rengdêr reng, kêsim, form, dêm, sîma û karaktera navan diyar dike. Rengdêr di zimanê kurdî de her û her li pey navan tên, wek:

kirasê sor, ava sar, hevalê jîr, xwendevanê çeleng, xwendekarê hêja, çiyayên bilind ûhd.

Berhevaniya rengdêran

Du rengdêr tên bara hev, da diyar bibe, ko navek ji yê din bi karekterekê bêhtir e, ew jî bi alîkariya van paşdankan: “tir”û “tirîn yan ya, yê, yên.... tir”.

Sê pêpelûk di berhevaniya rengdêr de hene, bi vî awayî:

Guhestina rengdêran

Guhestina rengdêran ligor nijandina jêrîn dibe:

Çaxê ji bona navekî gelek rengdêr li pey hev werin, hingî dîse rengdêrê dawî li gor nijnandina jorîn tên guhestin, lê rengdêrên nîvekî bi vî bi awayî tên guhestin:

1. Bi navên mê re paşdanka hevbendî “e”distênin, wek:

Keça rinde bedewe ciwan.

Keçeke rinde bedewe ciwan.

Keçên rinde bedewe ciwan.

Keçne rinde bedewe ciwan.

2. Bi navên mêr re paşdanka hevbendî, “î”, distênin wek:

Xortê çelengî jîrî mêr

Xortekî çelengî jîrî mêr

Xortên çelengî jîrî mêr

Xortne çelengî jîrî mêr

Metelokên kurdî

1. Ne konê bê pez, ne gundê bê rez û ne yê bê ez û ez.

2. Hesp dibeze, siwar pesnê xwe dide.

3. Ga dimre çerm dimêne, mirov dimre nav dimêne.

4. Dilê tirsonek sînga gewr nabîne.

5. Her tişt bi ziravî dişke, mirov bi stûrî.

6. Yê got û kir mêr e, yê negot û kir şêr e û yê got û nekir ji xwe kerê bêkêr e.

7. Ko şev reşbû, tu reştir be!

8. Yê ko ji jina xwe netirse, ne ti mêr e.

9. War ew war e, lê bihar ne ev bihar e.

10. Şêr şêr e, çi jin e çi mêr e.

11. Ew bilûra te lêdixist şikest.

Karê Malê

1. Hersê pêpelûkên berhevaniya van rengdêran “kesk, sor, zer”binivîsin!

2. Van rengan “baş”û “sor”di hemû formên guhestinê de bikarbênin!

3. Hemû rengdêrê di metelokên jor de hatine binivîsin!

Vegere despêkê  

3. Cînav

Cînav parçekî axatinêyî guhêrbar e, dikeve şûna navan û cihê wan digere. Cînav bi vî awayî tên cêkirin:

1. Cînavên kesînî

a) Cînavên kesînî forma rast

Hînker

Ez hatim. Em hatn.

Tu hatî. Win hatin

Ew hat. Ew hatin

Azand hat = Ew hat

Temo, Rew û Azad hatin = Ew hatin

ûhd.

b) Cînavên kesînî forma tewandî

Guhastina cînavên kesînî

Nasîn:

Wek ji tabloya jor tê xuyakirin, cînav di hemû formên tewandî de, wek xwe dimêne.

Hînker

Min bir. Me bir.

Te bir. We bir.

Wê, wî bir. Wan bir.

Azad dît = Wî dît

Şêrînê xwend = Wê xwend

ûhd.

2. Cînavên arzî

Cînavên arzî ev in:

Cînavên arzî yên yekjimarî mê:

ya min, ya te, ya wî, ya wê

ya me, ya te, ya wan

Cînavên arzî yên yekjimarî nêr:

yê min, yê te, yê wî, yê wê

yê me, yê we, yê wan

Cînavên arzî yên pirjimarî nêr û mê:

yên min, yên te, yên wî, yên wê,

yên me, yên we, yên wan

Guhestin cînavên arzî

Cînavên arzî ji forma rast bi vî awayî têne guhestin:

bi ya min re, bi ya te re, bi ya wî re, bi ya wê re

bi ya me re, bi ya we re, bi ya wan re.

bi ya min ve, bi ya te ve, bi ya wî ve, bi ya wê ve

bi ya me ve, bi ya we ve, bi ya wan ve.

di ya min de, di ya te de, di ya wî de, di ya wê de

di ya me de, di ya we de, di ya wan de.

3. Cînavên nîşankirinê

Cînavên nîşankirinê şûna navên dûr û nêzîk digirin, ew jî ev in:

Ev- ji bo navên nêzîk

Ew- ji bo navên dûr

Hînker

Ev xort e.û ew keç in.

Ev keç e.û ew xort in.

Guhestina cînavên nîşan kirinê

Çînavên nîşankirinê ligor nîjandin (tablisa, xisteya) jêrîn dibe!

Nasîn: Carnan paşdanka “ha”bi cînavên nîşankirinê ve dibe, wek:

evêha, evaha, evênha

ewêha, ewaha, ewênha.

4. Cînavê li xwe veger

Di zimanê kurdî de bi tenê yek cînavê li xwe veger heye ew jî “xwe”ye. “Xwe”cînavekî bêhêl e, dikeve şûna her şeş cînavên kesînî de û diyar dike, ko kirde kirina xwe li xwe divegerêne, wek:

Min xwe dit.

Te xwe şişt.

Wê da birayê xwe dît.

ûhd.

Guhastina cînavê li xwe veger

5. Cînavên hevdûtiyê

Cînavên hevdûtiyê “hev”û “hevdû”ne. Ew diyar dikin, ko kirin li du kirdeyan divegere, wek:

Me hev dît.

Em hevdû nasdikin.

ûhd.

6. Cînavên girêdanê

Cînavên girêdanê girêdana di nav du navan de diyar dikin, ew jî ev in:

 “ya”şûna navên zayend mêyî yekjimar digre wek:

Ya di serê govendê de hevala min e.

 “yê”şûna navên nêrî yekjimar digre, wek:

Yê dirêj birayê Temo ye.

 “yên”şûna navên pirjimar herdû zayendan digre, wek:

Yên xwendin, bi ser ketin.

Nasîn: Gelek caran di zimanê me de ev cînav dibin paşdanka hevbendî “a”, “ê”û “ên”.

Hînker

Keça dileyize, jinbira Simo ye.

Xortê hat, min dît.

Şagirtên piçûk çûn dibistanê.

7. Cinavên pirsê

Cînavên pirsê şûna navan di hevokên pirsê de digrin. Ew jî ev in:

kî, çi, kîjan

kî - ji mirovan re tê bikaranîn.

çi - ji lawir û necarbaran re tê bikaranîn.

kîjan - ji hemû navan re tê bikaranîn.

Guhastina cînavên pirsê

Guhastina cînavên pirsê ligor nijandina jêr dibe:

a) Guhatina”kî”û”çi”

Hînker

Kî çû bajêr? Kawa çû bajêr.

Kê keştiya gerdûnî dît? Nêrgizê ew dît.

Destik ji çi re ye? Ew ji derî re ye.

b) Guhastina kîjan

Nasîn:

Navên li pey “kîjan”li gor zayend û forma tê de tê guhastin. Cînavê “kîjan”nayê guhertin.

Hînker

Kîjan heval hat?

Kîjan keçê bir?

Te ji kîjan xortî re got?

Ji kîjan kesan re dibêjin xwendevan?

Nîşan bi kîjan leşkeran ve kirin?

KM.

Deh hevokan binuivîsin, yên ko di wan de cînavên buhurtî hebin.

8. Cînavên nebinavkirî

Cînavên nebinavkirî şûna navan digrin, lê bi awakî neron pêşkeş dikin. Ew jî sê kom in:

a) heçî, hîç, ti ûhd.

Ev cînav nayên tewandin, wek:

Heçî zû hat rûnişt, lê yên dereng hatin li ser piyan man.

Ti rê bi vî çiyayî nakevin.

b) yek, heryek, kes, herkes, tişt, hertişt ûhd.

Ev cînav tên tewandin, wek:

Yekî got. Ji herkesî re bêjin!

c) hemû (hemî), hin, hinek, çendek ûhd.

Ev cînav pirjimar in û tên tewandin, wek:

Hemiyan got, em azadiyê dixwazin.

Hin hatin.

Çendek çûn.

Nasîn 1:

Di zimanê kurdî de daçek û cînavên kesînî “wê”û “wî”dighin hev û bo sivkaniya nivîsandinê û axaftinê bi vî awayî bi kar tên:

li wê, li wî dibin lê

li wê, li wî dibin pê

di wê, di wî dibin tê

ji wê, ji wî dibin jê

Hînker:

Min lê nerî.

Belavok pê re ne.

Rêwî tê de ne.

Min jê re got.

Nasîn 2:

Cînavên kesînî “wê”û “wî”carnan bi kurtî tên bikaranîn û dibin “ê”, wek:

Min dayê. Di şûna: Min da wê (wî).

Te gotiyê. Di şûna: Te got wê (wî).

Vegere despêkê  

4. Jimar

Jimar parçekî axaftinêyî guhêrbar e bi vî awayî jev tê cêkirin:

a) Jimarên bingehîn

Jimarên bingehîn bersiva van pirsan didin: “çend?”û “çiqas?”.

1. Jimarên dehên pêşî

1- yek 6- şeş

2- didu 7- heft

3- sisê 8- heşt

4- çar 9- neh

5- pênc 10- deh

2. Jimarên dehên diduyan

11- yazdeh 16- şazdeh

12- diwazdeh 17- hivdeh

13- sêzdeh 18- hijdeh

14- çardeh 19- nozdeh

15- pazdeh 20- bîst

Hînker

Navê çaran şaş hatiye nivîsandin.

Hespê me cihê pazdehan di cirîdê de girt.

Di salên bîstan de Kurdistan çar parçe kirin.

3. Jimarên dehta

10- deh 60- şêst

20- bîst 70- heftê

30- sih 80- heştê

40- çil 90- not

50- pêncih 100- sed

Hînker:

Nasîn:

Dema jimarên sih, çil, pêncih, şêst, heftê, heştê, not û sed di hevokê de têrker bin, hingî wek yekjimar tên bikaranîn.

4. Jimarên sedta

100- sed 600- şeşsed

200- dused 700- heftsed

300- sêsed 800- heştsed

400- çarsed 900- nehsed

500- pêncsed 1000- hezar

Hînker:

Di vê dibistanê cihê hezarî heye. (yek hezar)

Di vê dibistanê cihê hezararan heye. (gelek hezar)

Nasîn:

Dema jimarên li jor di hevokê de di forma tewandî de bin, hingî ew wek yekjimarên nêr tên bikaranîn.

5. Jimarên mezin

1 000 000 = milyon = hezar hezar

1 000 000 000 = milyard = hezar milyon

Di zimanê kurdî de xwendina jimaran ji xana mezin destpêdike ber bi ya piçûk ve, wek:

9524 = neh hezar û pêncsed û bîst û çar

9 - xana hezaran

5 - xana sedan

2 - xana dehan

4 - xana yekan

Nasîn:

Milyon û milyard nêr in.

b) Jimarên carkirî

Jimarên carkirî bi vî awayî ne:

1- carek, ducar, sêcar,... ûhd.

2- yek yek (yeko yeko, yeke yeke), dido dido, sisê sisê, çare çar,... ûhd.

3- yekta, duta, sêta,... ûhd.

c) Jimarên kombêj

Jimarên kombêj ev in:

..., şeşek, heftek, heştek,...

ûyd.

ç) Jimarên bi paşdanka “anî”

Ew jî ev in:

yekanî, duyanî, sêyanî, çaranî,...

ûyd.

d) Jimara rêzda

Jimarên rêzda bersiva van pirsan didin “kîjan”û “ya, yê, yên çenda”.

Du formên jimarên rêzda hene:

1. Pêşî (ya, yê, yên, yekê), ya diduyan, ya sisiyan,...

ûyd.

2. Yekemîn, diwemîn, sêyemîn, çaremîn...

ûyd.

e) Jimarên şikeste

Jimarên porçedar ev in:

1. Jimarên şikesteyî bingehî

1/2- nîv, 1/3- sêyek (sisê ji yekê) 1/4- çaryek,...

2/3 - sêdu (sisê ji diduyan), 5/4 - (çar ji pêncan)

ûyd.

2. Jimarên şikesteyî dehyekî

0.1 - sifir xal yek

0.02 - sifir xal sifir didu

5.471 - pênc xal çar heft yek

ûyd.

ê) Jimarên tewaw

Jimarên tewaw ev in:

0, 1, 2, 3,....... ∞ (ta nemayê),

-1 (kêm yek) -2 (kêm didu), -3 (kêm sisê)… -∞ (ta mînus nemayê),

ûyd.

Ferhengoka jimaran

jimarên cot: 2, 4, 6,..., -246...

jimarên dabeşbar:

2, 4, 6, 9, 10, 12, 14, 15, 16,...

jimarên xwebeş:

1, 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29,...

+ nîşana komkirinê

- nîşana kêmkirinê

x nîşana carkirinê

/ nîşana dabeşkirinê

x² x çarçik

x³ x. kabik

Ra

rayê ducar (çarçikî) ji x

rayê sêcar (kabikî) ji x

encamê encamê kombikirinê

rayê rasteqîne

rayê leylanî

Numroyên romanî

KM

Deh hevokan binivîsin ko tê de cînavên nebinavkirî hebin!

Vegere despêkê  

5. Lêker

Lêker parçekî avaftinêyî guhêrbar e, pê kar, kirin, bûn û heyîna mirov, lawir û tiştan diyar dibe. Bi veguhastina lêkeran sê tişt tên berçavkirin, ew jî: kes, jimar û çax.

Kirde:

Kirde di hevokê de bêjeyeke, ko ew (subjekt) bi karekî dirabe dike. Kirde dikare mirovek be, lawirek be, û yan jî tiştek be.

Têker:

Têker di hevokê de bejeyeke, ko tiştek tê serê wî, wê, wan (objekt). Têrker dikare mirovek be, lawirek be, û yan jî tiştek be.

Hînker

Kirde                           Têrker                        Lêker

Azad                            pirtûk                           xwend

Şivan                           pez                               diçêre

Ewê                             gulan                            bifroşe

1. Veguhestina lêkerê heyînê

Du formên lêkerê “heyînê” hene :

1. Heyîn di dema niha de

2. Hebûn di demên bihûrtî de û dema werê de.

Dema niha

Di dema niha de çaxê lêkerê heyînê tê veguhestin, hingî nîşana kesan “me”, “yî”, “ye” û “ne” li rayê lêker “he”zêde dibin, bi vî awayî:

Forma erêtî

Forma neyînî

Forma neyînî bi sê awayî dibe:

a)

b)

c)

Çaxê nîşanên kesan “me”,”yî”,”ye” û “ne”, yên ko parçekî lêkerê heyînê ne, li pey navan tên hingî ramana heyînê diyardikin.

a) Navên dawiya wan tîpeke dengdar be, hingî nîşanên kesan”me, yî, ye, ne”li pey wan tên, wek:

Ez pale me.                               Em pale ne.

Tu pale yî.                                Win pale ne.

Ew pale ye.                              Ew pale ne.

b) Navên dawiya wan tîpeke bêdeng be, hingî nîşanên kesan”im, î, e, in”li pey wan tên, wek:

Ez karmend im.             Em karmend in.

Tu karmend î.               Win karmendin.

Ew karmend e.             Ew karmendin.

Nasîn:

Nîşana kesan ”ne, in“, ya lêkerê”heyînê”bi hersê kesên pirjimar re nayê guhertin. Bo vê yekê û bo jevcêkirinê dive cînavên kesînî bêne bikaranîn, wek:

Em şagirt in.

Win şagirt in.

Em şagirt in.

2. Veguhastina lêkerê ”hebûnê”

Dema bihûrtî

Forma erêtî

Forma neyînî

Dema berê (mand)

Forma erêtî

Forma neyînî

Vekît

Di gundê me

Kamûran Bedirxan

Rojhilat e. Ezman hêdî hêdî bi rengên sor û zer dikene. Şivan bi pez û seyê xwe ve ji gund derdikeve. Gavan jî dewêr dide hev û ber bi çolê ve diçe. Deriyên xaniyan vedibin û gundî diçin zeviyên xwe. Zaro, ji ber ko dibistan girtî ye ji xwe re digerin, derdikevin çolê, bê diguhêrin. Jin û keçên gund dest bi karê mala xwe dikin. Hin ji kaniyê avê tênin, hin nanê xwe dipêjin û hinek jî beravê dikin. Hinek ji wan jî teşiyê dirêsin, tevn û mafûran çêdikin. Di gund de her kes bi dilovanî dixebite. Gundî hemû tev ji hev dikin, ew dizanin, ko hemû birayên hev in û wek mirovên hov berberiya hevdî nakin.

KM

Deh hevokan binivîsin, yên di wan de lêkerê ”heyînê” hebin!

Metelok

1. Yê ko dest dike dê û bav nakin.

2. Dijminê bêv nabe destê lêw.

3. Her kezîzerek simbêlsorek li pey e.

4. Heçî jinekê bêne, dive tûrek pereyê wî, yan barek derewên wî hebe.

5. Sê gidî hene li dinê, yê li hevrazan vedixwe qelûnê, yê mala xwe datîne rex mala bavê jinê û yê bi rê ve diçe bi tenê.

6. Mirovekî tirsonek her car dimire, yê mêr carekê.

7. Mirin ne hêjayî şînê ye.

8. Mirin mirin e, xirxir çi ye?

Makder

Makder ew bêje ne, yên ko navê kirinekê yan jî navê bûnekê ne, wek:

birin, bûn, dan, kirin, kirîn û y d.

Hînker

kirina cejnê, birina pirtûkê, dana xwedê, kirîna gulan, bûna komarê.

Nasîn1:

Ji hînkerên buhûrtî tê naskirin, ko çaxê makder nav e her û her zayend mê ye û paşdanka hevbendî ”a”distêne.

Nasîn2:

Eger dawiya rayê makder bêdeng be ew bi paşdanka ”in” tewadibe be û bi ”n” eger dengdar be, wek:

Pêşdankên afirandina deman

Di zimanê kurdî de sê pêşdankên afirandina deman hene, ew jî ev in:

di, bi, ê

1. Pêşdanka ”di”

Pêşdanka”di” bo afirandina dema niha û dema berêyî dirêj tê bikaranîn.

a) Bona dema niha

wek:

Ez dinivîsim.

Tu diçî.

Ew dide.

Em dibin.

Win dileyizin.

Ew tajon ”diajon“.

Ez dizanim.

b) Bona dema berêyî dirêj

Wek:

Min digot.

Şêrîn diçû.

Te dibihîst.

Wê dibir.

Azad dikirî.

2. Pêşdanka”bi”û”yê”

Pêşdanka ”bi” û ”ê” bo afirandina dema werê û bi lêkerên hekeyî re tên bikaranîn

a) Bona dema werê

Wek:

Ezê bibihîzim.

Tê (tuyê) bixwênin.

Ewê bajo (biajo).

Emê biçin.

Bêrîvanê bidoşe.

Ewê bileyizin.

b) Bi lêkerên hekêrîyê

Wek:

Minê bibira.

Teyê bixwenda.

Ewê bileyista.

Vegere despêkê  

Ra

Afirandina rayên deman

Ra ji makderan tên standin. Di zimanê kurdî de du rayên deman hene, yek bo demên bihûrtî ye û yê bo dema niha, dema werê û dema fermanî ye.

a) Rayên demên bihûrtî

Em rayên demên bihûrtî ji makderê bi avêtina paşdanka ”in, n” distênin, ew jî bi vî awayî:

Nasîn:

Rayê demên bihûrtî wek veguhastina lêker e bi kesê yekjimarî sisya re di dema berê bihûrtîde. Wek nimûne:

Vekît

Bîranînekî

Rojen Barnas

Ev koma stêrka ye li ezman

Ev koma srêrka ye bi keser diçrisin

Û kovanî dirêse bi dilovan

Li kujekî Leyla

Li kujekî Mecnûn

Ev keriyê pezan e, li serê Sîpan

Ev keriyê pezkkoviyan, dil tim bi tirs e

Bîranîneke wan heye ko suhtî hinavan

Çavên wan Xeco

Stro ji Siyamenê dilxwîn

Ev refa kevoka ye li dorên bircan

Ev refa ha, her şev li Birca Belek dilîse

Ji kezebê stranekê distrin,

Straneke ji can

Serpêhatiya Mem û Zînê Radigehênin gerdûn.

Afirandina rayê dema niha

Ji bona afirandina rayê dema niha rêzaneke pêkhatî nîne. Ji her komek lêkeran re bi awakî taybetî rayê dema niha tê afirandin. Lê çaxê em ji lêkerê dema niha pêşdanka ”di” û nîşana kesan ”im, î, e, in” bavêjin, wî çaxî rayê dema niha bidest me dikeve, ew jî bi vî awayî:

Bi vê tê diyarkirin ko ”nivîs” rayê dema niha ye û ji makder”nivîsandin“ hatiye.

Komên lêkeran

Di zimanê kurdî de sê komên lêkeran hene, ew jî ev in:

1.     Lêkerên hîmî,

2.     Lêkerên afirandî,

3.     Lêkerên cemkirî.

1. Lêkerên hîmî

Lêkerên hînî ew lêker in, yên ko rayê wan di zimanê kurdî de wek navan

nayên bikaranîn. Rayên wan bi tenê ji bona çêkirina demên bihûrtî û niha tên bikaranîn. Rayê dema bihûrtî û niha ne bi yek awayî dibe.

Hînker 1

Nasîn:

Çaxê di hin dawiya lêkerên hîmî de, tîpa”t” hebe, carnan hin wê tavêjin, ev yek jî nedurist e, wek:

got- go

dît- dî

cût- cû

dirût- dirû

Hînker 2

Ji hînkerên diduyan tê diyarkirin, ko rayê dema niha ji tîpa pêşî, ya rayê dema bihûrtî çêdibe.

Hînker 3

Ji hînkerên sisiyan tê berçavkirin, ko rayê dema niha ji rayê dema bihûrtî tê afirandin bi avêtina tîpa dawî.

Vekît

Mêrê min di şer de ye

Şev e, şeveke tarî. Bayekî sar û xurt tê, berf û baran bi hev re dikevin. Di nav zinar û rêlan de, didaristanan de ba difîkîne, dengê wî kûvî ye. Temo tivinga xwe dide hevalên xwe, bê Zîna xwe nikare. Dev ji hevalan berdide û rêya xaniyê xwe digire.

Ezman bi stêran tijî ye, berf û baran sekinîne, ba daniye, bi tenê ji dûr ve ewrekî reş dilive.

Dengê mêrê wê tê:

- Zînê veke, ez im mêrê te Temo! Zînê derî vedike, li Temo dinere, bi çavekî tal û sar lê mêze dike û jê re dibêje:

- Mêrê min Temo, bi hevalên xwe re di şer de ye. Û derî digire.

KM

Rayê dema bihûrtî û niha, ya van makderan binivîsin: Xwendin, rabûn, hiştin.

Vegere despêkê  

Lêkerên derhingêv û lêkerên saltgîr

Di zimanê kurdî de du texlîtên lêkeran hene, ew jî ev in:

a) Lêkerên saltgîr

b) Lêkerên derhingêv

Lêkerên derhingêv û yên saltgîr bi bandor, raman û veguhastina xwe jev cê ne.

a) Lêkerên saltgîr

Lêkerên saltgîr ew lêker in, yên bûnekê yan qewmandinekê nîşan dikin. Dema di hevokê de bi tenê lêker û kirde (subjekt) hebin, hevok durist dibe, wek:

Ez diçim.

Ga mir.

Temo bû.

Ew punjî.

Şoreş wê rabe.

Baran hat.

b) Lêkerên derhingêv

Lêkerên derhingêv ew lêker in, yên di hevokê de têrker dixwazin, wek:

Tu namê dinivîsî.

Te belavok bir.

Wê vekît nivîsan.

Şivan helbest xwend.

Dem û afirandina lêkeran

Di zimanê kurdî de heşt demên lêkeran hene, ew jî ev in:

1.      Dema niha.(mand)

2.      Dema werê

3.      Forma fermanî

4.      Dema berê bihûrtî

5.      Dema berêyî ji zû de bihûrtî

6.      Dema berêyî dirêj

7.      Dema berê- niha

8.      Demên hekeyî

Veguhastina lêkerên hîmî yên saltgîr

Wek hînker emê lêkerê ”ketin” bistênin, yê ko xwediyê rayê dema bihûrtî ”ket” e û rayê dema niha”kev” e.

1. Dema niha

Di dema niha de ”di” bi pêşiya rayê dema niha ve dibe û nîşana kesan bi dawiyê ve dibe, ew jî bi vî rengî.

Forma erêtî

Forma neyînî

Di forma neyînî de ”an” şûna ”di” digre, ew jî bi vî awayî:

2. Dema werê

Dema werê bi vî awayî çêdibe:

Alavê dema werê ”ê yan jî dê (wê)” li pey kirde tê, ”bi” bi rayê dema niha ve dibe û nîşana kesan bi dawiya wî ve dibe, bi vî awayî:

Forma erêtî

Forma neyînî

Du formên neyînî hene, ew jî ev in:

a)      Forma pêşî

Di vê forma neyînî de û ”ne”  dikeve şûna ”bi” û bi rayê dema niha ve nadibe.

b)      Forma diduyan

Di vê forma neyînî de alavê dema werê ”ê yan jî dê (wê)” li pey kirde nayê,  ”na”  dikeve şûna ”bi” û bi rayê dema niha ve dibe.

3. Forma fermanî

Forma fermanî bi vî awayî çêdibe:

Di forma erêtî de ”bi” bi pêşiya rayê dema niha ve dibe, lê di forma neyînî de ”ne” pê ve dibe. Bi kesê diduyan, yê yekjimar re ”e” û bi kesê diduyan, yê pirjimar re ”in” bi dawiya lêker ve dibe, ew jî bi vî awayî

Forma eretî

kesê diduyan yê yekjimar:

(tu) bikeve!

bibe!

bike!              

kesê diduyan yê yekjimar:

(win) bikevin!

bibin!

bikin!

Forma neyînî

kesê diduyan yê yekjimar:

(tu) nekeve!

nebe!

neke!             

kesê diduyan yê yekjimar:

(win) nekevin!

nebin!

nekin!

4. Dema berê buhûrtî

Dema berê buhurtî bi vî awayî çêdibe:

Nîşana kesan li dawiya rayê dema buhûrtî ve dibe:

Forma eretî

Forma neyînî

5. Dema berêyî ji zû de buhurtî

Dema berêyî ji zû de buhurtî bi wî awayî çêdibe:

Lêkerê ”bûn” di dema berê de bi rayê dema bêrê ve, yê lêkerê hîmî ve dibe û li gor kesan tê veguhastin. Tîpa ”i” dikeve nav lêkerê ko dawiya rayê dema wîyî buhûrtî tîpeke bêdeng be û nav lêkerê ”bûnê “.

Forma erêtî

Forma neyînî

Nasên:

Çaxê ”î” bi dawiya rayê dema buhûrtî ve dibe, hingî navê kirdeyî tê çêkirin, wek:

bir - birî

da - dayî

got - gotî

hat - hatî

ket – ketî

ma - mayî

mir - mirî

ûym (û yên mayî).

Hînker

Temo ketibû.                            Temo ketî bû.

Reşo miribû.                             Reşo mirî bû.

Ew mabû.                                 Ew mayî bû.

Hevokên pêşî di dema berêyî ji zû de bulûrtî de ne.

6. Dema berêyî dirêj

Dema berêyî dirêj bi vî awayî çêdibê:

Nîşana dema niha ”di” li pêşiya rayê dema buhûrtî ve dibe û nîşana kasan bi dawiya wî ve dibe.

Forma eretî

Forma neyînî

7. Dema berê- niha

Dema berê- niha bi vî awayî çêdibe:

Nîşana kesan ”me, yî, ye, ne” bi dawiya rayê dema buhûrtî ve dibe, lê eger dawî rayê dema buhûrtî bêdeng be hingî ”i” dikeve nav wan de.

Forma eretî

Forma neyînî

8. Demên hekeyî

Çar formên demên hekeyî hene, ew jî bi vî awayî ne:

Dema nihayî hekeyî

Forma erêtî

Forma neyînî

1. Dema berê forma A

Forma eretî

Forma neyînî

3. Dema berê forma B

Forma eretî

Forma neyînî

Dema berê forma C

Forma eretî

Forma neyînî

KM

Lêkerê ”çûn” di hemû deman de di forma erêtî de veguhêzin!

Metelok

1. Aşvan ticaran nabe poşman.

2. Biharê pez, payizê rez, zivistanê ez.

3. Berê darê, darê dixemilêne.

4. Pêşî dest destan dişo, pişt re serî û çavan dişo.

5. Pêşî gotina xwe bipêj, piştre birêj!

6. Bêhna dê ji xaltîkê tê.

7. Bêje rast, raze rast!

8. Bêhna kiz tê mala diz.

Vegere despêkê  

Veguhastina lêkerên hîmî yên derhingêv

Veguhastina lêkerên hêmiyî derhingêv di dema niha, ya werê û ya fermanî de wek veguhastina lêkerên saltgêr e. Nîşana kesan û cînavên kesînî jî wek hev in.

Emê wek nimûne lêkerê ”dîtin” ji nav koma lêkerên hîmiyî derhingêv veguhêzin. Rayê dema buhurtî, ya ditinê ”dît” e û yê dema niha ”bîn” e.

1. Dema niha

Forma eretî

Forma neyînî

2. Dema werê

Forma eretî